Metin Analizi Yöntemleri

Klasik Divan Dijital Beşerî Bilimler Platformu tarafından dijital yöntem ve araçlarının beşerî bilimler araştırmalarında kullanımını tanıtmak amacıyla düzenlenen Dijital Beşerî Bilimler Atölyesi’nin üçüncü dersi “Metin Analizi” başlığıyla Ecemnur Topcu tarafından gerçekleştirildi. Katılımcılara dijital metin inceleme yöntemlerinin teorik ve yapılmış uygulamaların tanıtıldığı ders, metin analizinin temel kavramları, metin analizi işlemleri ve metin analizinde kullanılan dijital araçlar olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır.

Atölyenin ilk bölümünde metin analizinin tanımı ve dijital beşerî bilimler içerisindeki yeri üzerinde duruldu. Metin analizinin yazma veya matbu hâlde bulunan ve dijital ortama aktarılarak bilgisayar tarafından okunabilir duruma getirilen metinlerin çeşitli dijital araçlar yardımıyla incelenmesi ve farklı yöntemlerle analiz edilmesi süreci olduğu ifade edildi. Bu yaklaşımın özellikle optik karakter tanıma (OCR) ve el yazısı metin tanıma (HTR) teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte daha geniş bir uygulama alanı kazandığı ve birbirlerinin devamı niteliğinde olan bağı vurgulandı.

Metin analizi çalışmalarında öne çıkan iki temel bakış açısı olan “yakın okuma” ve “uzak okuma” kavramları ayrıntılı biçimde ele alındı. Yakın okuma, araştırmacının tek bir metne odaklanarak metnin kökünü derinlemesine incelemesini ifade ederken uzak okuma yöntemi ise çok sayıda metnin birlikte değerlendirilmesi ve analiz edilmesidir. Böylece tek bir eserin analizinden çok daha geniş ölçekte kültürel ve tarihsel eğilimleri ortaya koyabilmektedir.

Ders kapsamında metin analizinin kullanımı çeşitli örneklerle açıklandı. Metin kavramının yalnızca kitap ve yazma eserlerle sınırlı olmadığı belirtildi. Günümüzde iletişim ve bilgi paylaşımında temel role sahip olan sosyal medya paylaşımları, kullanıcı yorumları ve diğer yazılı veri türlerinin de analiz edilebildiği belirtildi. Bu bağlamda Ecemnur Topcu duygu analizi uygulamalarının -özellikle psikoloji alanında- metinlerde yoğun olan duygusal eğilimleri belirleyebildiğini ifade etti. Özellikle şiir gibi edebî metinlerde kullanılan kelimeler ve kelime tercihleri üzerinden metnin pastoral, lirik veya farklı niteliklerinin tespit edilebildiği örneklerle anlatıldı.

Metin analizinin temel uygulamalarından biri olan kelime sıklığı/derlem analizine de değinildi. Bu yöntem sayesinde bir metinde kullanılan kelimelerin sıklıkları, yüzdelik dağılımları ve tercih edilme oranları belirlenebilmektedir. Bununla bağlantılı olarak metin madenciliği ve metin analizi arasındaki ilişki açıklandı. Metin madenciliğinin teknik bir araştırma ve metin içerisindeki anlamlı verilerin ortaya çıkarılması süreci olduğu metin analizinin ise bu verilerin yorumlanarak araştırma sonuçlarına dönüştürülmesi aşaması olduğu ifade edildi.

Atölyede ayrıca söylem analizi çalışmalarına yer verildi. Dilin canlı ve değişen bir olgu olduğu üzerinde duruldu. Bundan hareketle aynı kelimenin farklı dönemlerde ve farklı kültürel bağlamlarda uğradığı anlam değişikliklerinin incelenmesinin söylem analizinin temel çalışma alanlarından biri olduğu belirtildi. Böylece sözcüğün yıllar içindeki değişimi ve farklı toplumlardaki anlam bağlamı incelenebilmektedir.

Metin analizinin bir diğer kullanım alanı olan dönem okumasının tarihî ve kültürel araştırmalara sağladığı katkılar üzerinde de duruldu. Örneğin 13., 16. ve 19. yüzyıllara ait metinlerin analiz edilmesi sayesinde sosyal değişimlerin görülebildiği ve sosyal hayata yansımasının kapsamlı bir şekilde okunabileceği ifade edildi. Moğol istilalarının olumsuz etkilerinin hissedildiği 13. yüzyıl, Osmanlı klasik(dîvân) edebiyatının en parlak dönemi olan 16. yüzyıl ve toplumsal hayatın büyük bir dönüşüm içinde olduğu 19. yüzyıl gibi farklı tarihsel dönemlerin metinlere yansıyan izlerinin dijital yöntemlerle görünür hâle getirilebildiği vurgulandı.

Ders kapsamında metin analizinin ortak analiz kullanımı ile diğer dijital beşerî bilimler yöntemleriyle birlikte kullanılabileceği örneklere de yer verildi. Bu çerçevede ağ analizi, coğrafi bilgi sistemleri ve mekânsal analiz uygulamalarından bahsedildi. Örneğin bir mesnevide yer alan karakterler arasındaki ilişkilerin haritalandırılması yoluyla ağ analizi yapılabileceği ifade edildi. Benzer şekilde tarihî veya edebî eserlerde geçen mekânların dijital haritalar üzerinde gösterilmesiyle mekânsal analiz gerçekleştirilebileceği belirtildi. Böylece tek bir veri seti üzerinden birden fazla analiz yapılabileceği ifade edildi.

Atölyenin dikkat çeken başlıklarından biri de anonim eserlerin keşfi oldu. Üslup analizi ile anonim eserlerin müellifinin tespit edilebileceği belirtildi. Üslup çalışmaları sayesinde makina metni öğrendikten sonra kelimenin kullanıldığı anlam bütünlüğünü öncesiyle ve sonrasıyla birlikte aklında tuttuğu için bu özellikler doğrultusunda anonim metinlerin muhtemel müellifleri belirlenebilmektedir. Bu kapsamda iki farklı dönemde yaşamış olan Ümmî Sinan örneği ele alındı. Müstensihlerin zamanla yaptıkları müdahaleler nedeniyle birbirine karışan şiirlerin dijital üslup analizi yöntemleriyle yeniden ayrıştırılmasının mümkün olabileceği ifade edildi.

Dersin uygulama örnekleri bölümüne geçmeden önce metin analizi çalışmalarında veri hazırlama işlemleri üzerinde duruldu. İlk işlemin optik karakter tanıma (OCR) ve el yazısı metin tanıma (HTR) yöntemleri ile verinin işleyebilir duruma getirildiğinden bahsedildi.

Veri toplama sürecinin ardından analiz öncesinde metinlerin ön işleme/temizlenmesi gerekmektedir. Bu aşamada kullanılan araçların Türkçe diline uygun hâle getirilmesi önem taşımaktadır. Özellikle metinde yer alan terkipler, tamlamalar ve harf ayrımlarının (ı, u, ü) bilgisayar tarafından müstakil kelimeler olarak algılamasını önlemek için bu unsurların ayıklanması ve araştırma amacına uygun biçimde düzenlenmesinin önemine dikkat çekildi.

Temizlenen metinler üzerinde yapılan kelime bulutları metinde yer alan kelimelerin kullanım sıklıklarını görsel olarak ortaya koyan bir yöntemdir. Bu yöntemde kullanım yüzdesi yüksek olan kelimeler daha büyük ve kalın biçimde gösterilirken daha az kullanılan kelimeler daha küçük boyutlarda yer alır. Bu yöntem görselde metni tanımamızı kolaylaştırdığı belirtildi.

Ayrıca etiketleme yöntemi tanıtıldı. Kişi adları, kurumlar, yer adları gibi kavramların bilgisayara etiketlenerek manalarının öğretildiği ve bu etiketleme ile bilgisayarın metin içerisindeki unsurları tanıyabildiği ve yapılandırılmış veri çıktıları verebildiği açıklandı. Bu yöntemin özellikle ağ analizi ve veri tabanı oluşturma çalışmalarında önemli avantajlar sağladığı ifade edildi.

Derste ayrıca ngram yöntemi üzerinde duruldu ve örnek proje üzerinde inceleme yapıldı. Kelime filtreleme temeline dayanan bu yöntem tek kelime ya da birden fazla kelimeden oluşan kavramların incelenmesine olanak sağladığı ifade edildi. Ngram analizleri verilerinin yüzyıllara, yazarlara, eser türlerine göre sınıflandırarak inceleme imkânı sunduğundan bahsedildi. Yöntemin sunduğu önemli avantajlardan biri de ilgili kavramın ilk kez hangi tarihte kullanıldığının tespit edilebilmesidir. Bu özellikleri sayesinde ngram yöntemi kavram çalışmalarına ve bilinen tarihi bilgilerin revize edilmesi açısından önemli katkılar sağlayacağından bahsedildi.

Atölyenin son bölümünde metin analizi araçları hakkında bilgilendirmeler yapıldı. Ecemnur Tocu dijital ve beşerî bilimler çalışmalarında kullandığı yazılımları tanıttı. Etiketleme de Kate, grafik ve veri görselleştirme de R ve Phyton programlama dillerinin sunduğu olanaklardan bahsedildi. Metin madenciliği, kelime sıklığı ve incelemelerde Voyant Tools, AntConc, Recogito programlarının temel özellikleri açıklandı. Bu araçların veri analizi, görselleştirme ve yorumlama aşamalarına sağladığı katkılar örneklerle değerlendirildi.

Ders kapsamında Türkiye’de yürütülen güncel dijital beşerî bilimler projelerine de değinildi. Özellikle Ayşe Tarhan’ın yürütücülüğünü üstlendiği Dijital Ottoman Projects projelerinden bahsedildi. Bu çalışmaların büyük ölçüde divanlar üzerinden derlem oluşturma ve mekânsal analizin üzerinde durduğu belirtildi.

Bunun yanında uluslararası ölçekte yürütülen KİTAB-OpenITI (Open Islamicate Texts Initiative) projesi örnek olarak incelendi. İslamî Arapça metinlerin (fıkıh, tefsir, kelam, hadis) dijital ortama aktarılmasıyla oluşturulan bu veri tabanının karşılaştırmalı analizler yapma imkânı sunduğu ifade edildi. Ayrıca Kitab projesi bağlamında Osmanlı edebî metinleri temel alınarak geliştirilmesi ve uyarlanması gerektiğinden söz edildi.

Katılımcıların sorularının cevaplandırılması ve katkılarıyla sona eren ders dijital metin analizinin yalnızca teknik bir süreç olmadığını aynı zamanda edebiyat, tarih, kültür ve dil araştırmalarına yeni perspektifler kazandıran güçlü bir araştırma yöntemi olduğunu ortaya koydu. Atölye kapsamında ele alınan teorik bilgiler ve uygulama örnekleri dijital beşerî bilimler alanında metin analizi üzerine çalışma yapmak isteyenler için kapsamlı bir giriş niteliği taşımaktadır.

DİJİTAL BEŞERÎ BİLİMLER ATÖLYESİ’NİN ÜÇÜNCÜ DERSİ TAMAMLANDI: METİN ANALİZİ YÖNTEMLERİ