Beşerî Bilimlerin Dijitalleşmesi
Bu yazıda, Dijital Beşerî Bilimler ve Dijital Beşerî Bilimlerin Yöntemleri ele alınmaktadır.
DIJITAL BEŞERÎ BILIMLER
Ecemnur Topcu
3/13/2026
Ülkemizde son yıllarda Dijital Beşerî Bilimler (DBB) / Digital Humanities kavramı ile daha sık karşılaşılmaya başlanmıştır. Temel olarak bu kavram, dijital yöntem ve araçların sosyal ve beşerî bilimlere uygulanması anlamında kullanılmaktadır. Her ne kadar tartışmalar devam etse de artık birçok araştırmacı Dijital Beşerî Bilimleri başlı başına bir bilim dalı olarak kabul etmektedir.
Edebiyat, tarih, coğrafya gibi alanlarda çalışan araştırmacılar; geniş metin koleksiyonlarını, arşiv belgelerini veya manuel olarak incelenmesi oldukça zor olan büyük veri setlerini DBB araçları sayesinde analiz edebilmekte, karşılaştırabilmekte ve görselleştirebilmektedir. Örneğin; büyük metin koleksiyonları bilgisayar destekli yöntemlerle incelenebilir, tarihsel veriler haritalar üzerinde gösterilebilir veya kişiler arasındaki ilişkiler ağ grafikleriyle ortaya konabilir.
DBB araçlarının önemli avantajlarından biri de analiz süreçlerinde insan kaynaklı hata payını azaltabilmesidir. Böylece araştırmalar daha sistematik ve güvenilir hale gelmektedir. Bununla birlikte DBB yalnızca teknik araçların kullanımıyla sınırlı değildir. Bu alan, beşerî bilimler araştırmacıları ile yazılımcılar, veri analistleri ve teknik uzmanların birlikte çalıştığı disiplinler arası bir araştırma ortamı oluşturur.
Dijital yöntemler sayesinde metinlerde veya veri setlerinde fark edilmesi zor olan ilişkiler ve örüntüler görselleştirilebilir. Bu durum araştırmacıların yeni sorular sormasına ve farklı araştırma yöntemleri geliştirmesine imkân tanır.
Dijital Beşerî Bilimler’i daktilodan bilgisayara geçişe benzetmek mümkündür. Yani bu yöntemler geleneksel araştırma yöntemlerinin yerini almak yerine, onları hızlandıran ve tamamlayan araçlar sunar.
Son yıllarda Türkiye’de de DBB alanına olan ilgi giderek artmaktadır. Buna paralel olarak bu alanda yapılan makale, kitap, proje ve çalıştayların sayısı da sürekli artış göstermektedir. Teknolojinin hızlı gelişimi ve yapay zekâ araçlarının yaygınlaşmasıyla birlikte Dijital Beşerî Bilimler, araştırmacılar için sürekli genişleyen bir çalışma alanı haline gelmiştir.
Dijital Beşerî Bilimlerin Temel Yöntemleri
Kullanılan araçların çeşitliliği oldukça fazla olmakla birlikte Dijital Beşerî Bilimler çalışmalarında genel olarak dört temel yöntem öne çıkmaktadır.
1. Metin Madenciliği (Text Mining)
Metin madenciliği yöntemi, büyük hacimli metin koleksiyonları üzerinde analizler yapılmasını sağlar. Bu yöntem sayesinde el yazmaları, tarihsel belgeler veya edebî metinler üzerinde kelime sıklığı analizi yapılabilir, metinler etiketlenebilir ve birbirinden farklı yüzlerce metin aynı anda mukayese edilebilir.
2. Ağ Analizi (Network Analysis)
Ağ analizi yöntemi, kişiler, kavramlar veya mekânlar gibi farklı veri türleri arasındaki ilişkileri görselleştirmeye yarar. Bu sayede araştırmacılar, tarihin belirli bir dönemindeki sosyal ilişkileri veya tarihi bir metin içindeki karakter bağlantılarını daha somut bir şekilde inceleyebilirler. Ağ analizi, özellikle dönem analizlerinde oldukça faydalı bir yöntemdir.
3. Haritalama ve Mekânsal Analiz
Bu yöntemde tarihsel veya kültürel veriler haritalar üzerinde analiz edilir. Farklı kaynaklardan elde edilen veriler kullanılarak yeni haritalar oluşturulabilir ve mekânsal ilişkiler incelenebilir. Böylece araştırmacılar belirli olayların, göç hareketlerinin veya ticaret ağlarının mekânsal dağılımını daha net bir şekilde görebilir.
4. Dijital Arşivleme ve Veri Tabanları
Dijital arşivleme, Dijital Beşerî Bilimler çalışmalarının temel aşamalarından biridir. Belgelerin, el yazmalarının, fotoğrafların, haritaların veya diğer kültürel materyallerin dijital ortama aktarılması ve veri olarak kullanmaya hazır hale getirilmesi bu sürecin önemli bir parçasıdır.
Veri tabanları ise dijitalleştirilen bu bilgilerin depolanmasını, düzenlenmesini ve yeniden işlenmesini mümkün kılar. Böylece araştırmacılar büyük veri koleksiyonları üzerinde daha sistemli çalışmalar yapabilirler.
KAYNAKÇA
Aladağ, Fatma. “Dijital Beşerî Bilimler ve Türkiye Araştırmaları: Bir Literatür Değerlendirmesi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 18/36 (Şubat 2020), 773-796.
Güleç, İsmail vd. (ed.). Klasik Türk edebiyatında dijital uygulamalar. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2025.
Tarhan, Ayşe. Dijital Beşerî Bilimler Araçlarının Metin Analizinde ve Görselleştirmede Kullanılabilirliği ve Uygulamaları. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 1. Basım, 2025.
Uğur, Yunus (ed.). Dijital beşerî bilimler ve Osmanlı çalışmaları. İstanbul: Vakıfbank Kültür, 1. baskı., 2023.
