Ağ Analizi ve Gephi

Dijital Beşerî Bilimler Atölyesi’nin Dördüncü Dersi Tamamlandı.

Klasik Divan Dijital Beşerî Bilimler Platformu’nun düzenlediği dördüncü çevrim içi atölyede, Dijital Beşerî Bilimler (DBB) alanındaki metodolojik dönüşümler ve yenilikçi yaklaşımlar masaya yatırılmıştır. Selin Yavuz; gerçekleştirdiği sunumuyla geleneksel edebî metin okumalarını somut, veriye dayalı ve görsel bir düzleme taşımanın yöntemsel dinamiklerini ağ analizi ve Gephi ekseninde aktarmıştır.

1. Edebiyat Eleştirisinde Gelenekselin Sınırları ve Somut Veri Zeminine Geçiş

Edebiyat araştırmalarında uzun yıllardır yerleşik olan geleneksel nitel yöntemler, büyük veri setleri karşısında belirli metodolojik sınırlılıkları beraberinde getirmektedir. Atölyenin açılış bölümünde bu sınırlılıkların araştırma çıktılarına olan doğrudan etkileri üzerinde durulmuştur. Yoruma dayalı geleneksel aktarımın, ampirik ve somut verilerle desteklenmesi paradigmalar arası bir zorunluluk olarak değerlendirilmektedir. İnsan belleğinin dijital bir hafıza karşısındaki sınırlılığı, özellikle yüzlerce aktör ve karmaşık ilişki ağı barındıran büyük veri yapılarında belirginleşmektedir. Uzun soluklu okumalarda gözden kaçan mikroskobik ilişkiler, makro düzeydeki büyük resmin kaybolmasına ve neticede güdük kalabilecek çalışmaların ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. Dijital beşerî bilimler yaklaşımı, öznelliği tamamen ortadan kaldırmayı değil, tam aksine subjektif yargıları veri tabanlı bir meşruiyet zeminine oturtarak görünmeyen bağları somutlaştırmayı amaçlamaktadır.

2. Neden Gephi? Edebî Bir Ağın Anatomisi ve Yapı Taşları

Ağ analizi süreçlerinde Cytoscape, Tulip ve Pajek gibi akademik ölçekli pek çok alternatif araç bulunmasına karşın, Gephi platformu kullanıcı dostu arayüzü ve dijital beşerî bilimler çalışmalarına olan yapısal uyumu nedeniyle tercih edilmektedir. Selin Yavuz; Gephi'nin açık kaynak kodlu olmasını, yüksek veri işleme kapasitesini, gelişmiş istatistiksel analiz modüllerini ve esnek algoritmik tasarım imkanlarını bu tercihin temel gerekçeleri olarak sıralamıştır. Edebî bir ağın anatomisini ve ilişkisel ağ haritasını doğru kurgulayabilmek adına, sistemin temel kavramsal metriklerinin literatürdeki karşılıklarının iyi bilinmesi gerekmektedir.

Metodolojik Uyarı: Eksik Veri Yanlılığı

Ağ istatistikleri ve matematiksel metrikler her zaman edebî metnin bağlamı gözetilerek yorumlanmalıdır. Örneğin, aradalık (betweenness) değeri çok yüksek olan bir figür, her senaryoda metnin en birincil aktörü anlamına gelmeyebilir. Araştırmacının veri kalitesi, metrik yorumlama, metin kontrolü, etik sınırlar ve limitasyonlar konusunda derin bir farkındalığa sahip olması gerekir. Ne aşırı iyimser ne de aşırı kötümser bir teknolojik indirgemeciliğe düşülmeli; yazılımın gücü ile metnin özgül bağlamı arasında metodolojik bir denge kurulmalıdır.

3. Gephi İçin İdeal Kaynak Kriterleri ve Sürpriz Örüntüler

Sosyal bilimler ve filoloji alanındaki tüm dijital tabanlı çalışmaların Gephi yazılımı ile modellenmesi gibi bir zorunluluk bulunmamaktadır. Küçük ölçekli veya doğrusal ilişkisel yapılara sahip metinler bu metodoloji için işlevsel değildir. Selin Yavuz, bir veri setinin Gephi için ideal bir kaynak teşkil edebilmesi adına şu kriterleri taşıması gerektiğini vurgulamıştır:

• Çok sayıda aktör ve mikro-makro düzeyde girift ilişkiler barındırması,

• İlişkilerin tarihsel kayıtlar, arşivler veya metinler arası verilerle belgelenmiş olması,

• Zaman akışı içinde (kronolojik süreçte) yapısal değişimler sergilemesi,

• Geleneksel düz okuma ile fark edilemeyecek nitelikte gizli örüntüler ve topluluklar içermesi.

Büyük veri kümeleri üzerinde gerçekleştirilen makro analizler, kaynaklarda sıklıkla tekrar edilen yerleşik ön kabullere alternatif yeni hipotezlerin ve soruların doğmasını sağlar.

4. Küresel Örnekler ve Yerel Vaka Analizleri

Ağ analizinin küresel ölçekteki öncü ve prestijli uygulamaları arasında Stanford Üniversitesi bünyesinde yürütülen Mapping the Republic of Letters projesi, Stanford Literary Lab çalışmaları ve Rus Edebiyatı üzerine yapılan makro-analitik incelemeler yer almaktadır. Bu çalışmalar, nicel (sayısal) veri setleri ile nitel (bağlamsal) analiz süreçlerinin bir arada harmanlanmasının ne denli güçlü bilimsel argümanlar ürettiğini kanıtlar niteliktedir.

Yerel Örneklem: 19. Yüzyıl İstanbul’unda Tekkeler Projesi

Küresel vizyonun yerel sahadaki en kapsamlı vaka analizlerinden biri, Serpil Özcan’ın “XIX. yüzyıl İstanbul tekkeleri ve mekânsal konumlanışları” adlı yüksek lisans tezidir. Geleneksel tarih yazımında sosyo-kültürel önemi bilinen ancak ilişkisel gücü nicel olarak ölçülemeyen Yenikapı Mevlevihanesi, Gephi ile yapılan ağ analizi neticesinde 0.52 aradalık merkezilik (betweenness centrality) değeriyle tüm ağın en kilit, birleştirici ve stratejik kurumsal aktörü olarak haritalandırılmıştır. Bu bulgu, geleneksel tarihçiliğin sezgisel kabullerini değiştiren önemli bir sürpriz bulgu örneğidir.

Düğüm (Node)     

Ağın temel aktörüdür. Metnin bağlamına göre  bir kişi, bir eser, bir kütüphane  soyut bir        kavram olabilir.

Bağ (Edge)                               

Düğümler arasında kurulan her türlü ilişkisel bağdır.

Ağırlık (Weight)                     

Söz konusu ilişkinin sıklığını, yoğunluğu veya yapısal gücünü gösteren nicel  değerdir.

Derece Merkezliliği (Degree Centrality) Bir aktörün sahip olduğu doğrudan bağlantı sayısıdır.

Aradalık Merkeziliği (Betweennes Centrality) Farklı gruplar arasında köprü görevi görerek bilgi akışını ve iletişimi kontrol etme gücüdür.

Yakınlık Merkeziliği (Closeness Centrality) Bir aktörün ağın genelindeki diğer tüm düğümlere en kısa ve en hızlı yoldan ulaşabilme potansiyelidir.

Özvektör Merkeziliği (Eigenvector Centrality)  Bir aktörün sadece çok sayıda bağa değil, aynı zamanda ağın en güçlü ve merkezi aktörlerine bağlı olma durumudur.

Kavramların Edebî Karşılığı ve Fonksiyonel Tanımı

5. Türk Dili ve Edebiyatı Alt Disiplinlerinde Uygulama Alanları

Ağ analizi metodolojisi, Türkoloji araştırmalarının farklı alt disiplinlerinde yeni ufuklar açma potansiyeline sahiptir. Atölyede sunulan disiplinler arası uygulama önerileri şu şekildedir:

Klasik Türk Edebiyatı

Şair tezkirelerindeki şair-hamiler arası ilişkiler, biyografik ağlar, divanlardaki ortak kavram ve kelime haritaları, yazma eserlerin istinsah şecereleri ve kütüphaneler arası dolaşımları. (Örnek: Abdullah Karaarslan tarafından TY9940 numaralı Nazire Mecmuası üzerine yapılan ağ analizi ve Selin Yavuz'un Şeyhî’nin şiirlerine yazılmış nazireler üzerinden en beğenilen şiirleri görselleştirdiği çalışmalar).

Yeni Türk Edebiyatı

Dönemsel edebî dergiler etrafında kümelenen yazar ve entelektüel çevreleri, kuşaklar arası etkileşim haritaları, tarihsel mektuplaşma ve haberleşme ağları, edebî akımların yayılım hızı, çeviri ve etki ağlarının coğrafi analizi.

Halk Edebiyatı ve Halk Bilimi (Folklor)

Âşık silsileleri ve usta-çırak bağlamları, sözlü kültür ürünlerinin ve varyantların coğrafi düzlemdeki dolaşım rotaları, ritüel ve icra bağlamlarındaki aktör-mekân ilişkileri.

Türk Dili ve Dilbilim

Tarihsel lehçeler ve çağdaş Türk yazı dilleri arasındaki kelime ortaklıkları, ağız haritalarındaki ses değişim ağları, metinler arası söz varlığı korelasyonları.

6. Dijital İş Akışı ve Gephi Arayüzünün Anatomisi

Edebî veya tarihî bir metinden dijital ağ haritasına uzanan bilimsel süreç, disiplinli bir iş akışını zorunlu kılar. Araştırmacı öncelikle metinden elde ettiği veriler yapılandırılmış bir düzende Excel veya benzeri bir tablolama programına kaydeder. Bu veriler daha sonra bir ara format olan .CSV (Comma-Separated Values) biçimine dönüştürülür. Gephi, bu süreçte temel olarak iki veri dosyasına ihtiyaç duyar. Aktörleri içeren 'Nodes' (Düğümler) ve ilişkileri içeren 'Edges' (Bağlar). Gephi yazılımı, verinin işlenmesi ve estetik olarak sunulması sürecinde 3 temel çalışma alanı (arayüz istasyonu) sunmaktadır:

1. Overview (Genel Bakış): Ağın algoritmik olarak canlandığı merkez istasyondur.

2. Data Laboratory (Veri Laboratuvarı): Arka plandaki verilerin Excel benzeri bir matris yapısında görüntülendiği, filtreleme, düzenleme ve öznitelik ekleme işlemlerinin yapıldığı yönetim alanıdır.

3. Preview (Önizleme): Karmaşık ham ağ yapılarının tipografi, renk paletleri ve kenar yumuşatmaları ile estetik, yayına hazır ve edebî bir görselleştirmeye dönüştürüldüğü tasarım atölyesidir.

Sonuç ve Genel Değerlendirme

Bu çalışmaların özelde kanıta dayalı eleştiri yapmayı kolaylaştırdığı, zaman içindeki değişimi gözler önüne serdiği ve araştırmacılara yeni soru pencereleri açtığı değerlendirilmiştir. Yöneltilen sorulardan hareketle; yöntemin doğru ve dengeli kullanılması ve gelecek çalışmalarda daha fazla veri işlenmesi hâlinde oldukça verimli sonuçlar elde edileceği kanaatine varılmıştır.